⚠ STARTLE EFFECT — CLEAR → CHAOS
Saat yönünün tersinde doğal ilerleme: Clear → Complicated → Complex → Chaotic.
Bu geçiş, sisteme hazırlık ve adaptasyon zamanı tanır.

STARTLE EFFECT NEDİR?

Rutin, tanıdık, öngörülebilir bir Clear ortamındayken aniden ve habersizce Chaotic'e düşmek — insan beyninin işleyemeyeceği kadar keskin bir geçiştir.

Kokpit kayıtları ve olay raporları şunu gösteriyor: Pilot veya ATCO, önce "bu olamaz" refleksiyle donakaldı. Bu 2–30 saniyelik donup kalma süresi krizde ölümcül olabilir.

ATCO ÖZELİNDE ETKİLER

• Bilişsel tünel: Dikkat tek noktaya kilitlenir, çevredeki diğer trafik görünmez olur.
• Otomasyon paradoksu: Rutin prosedür arayışı — ama Chaos'ta tanımlı prosedür yoktur.
• Zaman algısı bozukluğu: Saniyeler saat gibi geçer ya da tersi.
• İletişim çöküşü: Frekans yönetimi aksamaya başlar.

CYNEFIN'İN ÖNERDİĞİ: ACT → SENSE → RESPOND

Chaos'ta analiz etme, önce harekete geç. Durumu stabilize et, sonra değerlendir. Startle eğitimi bu refleksi otomatikleştirmek içindir.
ATC DOMAIN SIMULATOR — v2.5 ✈ FAVATC.COM
SEKTÖR
ACC DENEME
📋 Bu simülasyon, hava trafik kontrolörleri özelinde karar alma mekanizmalarını geliştirmek amacıyla Cynefin çerçevesi üzerine tasarlanmıştır. Farklı domain koşullarında ATCO'nun nasıl düşündüğünü, hangi stratejileri uyguladığını ve domain geçişlerinde karar kalıplarının nasıl değiştiğini deneyimsel olarak öğretmeyi hedefler.
RADAR DISPLAY — SIMULATION
CYNEFIN DOMAIN MAP
COMPLICATED
KNOWABLE · UNFAMILIAR
?
CLEAR
KNOWN · FAMILIAR
?
COMPLEX
UNKNOWN · EMERGENT
?
CHAOTIC
UNKNOWABLE
?
DISORDER
◆ CLEAR DOMAIN
Neden-sonuç ilişkisi açık ve herkes tarafından bilinen durum. Standart prosedürler geçerlidir. Rutin trafik yönetimi, bilinen meteroloji, öngörülebilir akış. Sense → Categorize → Respond.
◆ COMPLICATED DOMAIN
Neden-sonuç ilişkisi anlaşılabilir ama uzman analizi gerektirir. Yoğun trafik, çakışma riskleri, birden fazla kısıt. Uzman kararı şarttır. Sense → Analyze → Respond.
◆ COMPLEX DOMAIN
Neden-sonuç ilişkisi ancak geriye dönük görülür. Cevabı bilinmeyen sorular, hava durumunda ani değişimler, öngörülemeyen trafik etkileşimleri. Probe → Sense → Respond.
◆ CHAOTIC DOMAIN
Neden-sonuç ilişkisi kurulamaz. Kriz anı: MAYDAY, çoklu arıza, sistem çöküşü. İlk önce stabilize et, sonra analiz et. Act → Sense → Respond.
CURRENT DOMAIN
CLEAR
KNOWN · FAMILIAR
Sense → Categorize → Respond
SECTOR STATISTICS
5
AIRCRAFT
LOW
HAVA AKTİVİTESİ
SECTOR PARAMETERS
TRAFİK YOĞUNLUĞU 5 uçak
MAX 25
1 9 25
HAVA AKTİVİTESİ LOW
LOW MED HIGH
ENTROPİ SEVİYESİ
CLEAR COMP. CMPX CHAOS
ENTROPİ: 12% ▶ CLEAR
QUICK EVENTS
EVENT LOG
DOMAIN REHBERİ
◆ CLEAR
Rutin operasyon. Neden-sonuç ilişkisi herkes tarafından bilinir. Sense → Categorize → Respond. En iyi uygulama: standart prosedürler, çeklist kullanımı. Trafik tahmin edilebilir, meteroloji normal.
◆ COMPLICATED
Uzman analizi gerekir. Neden-sonuç keşfedilebilir ama apaçık değil. Sense → Analyze → Respond. Birden fazla doğru cevap olabilir. Karar alma: uzman yargısı + sistemik bakış. Trafik yoğun, koordinasyon kritik.
◆ COMPLEX
Belirsizlik hâkim. Neden-sonuç yalnızca geriye dönük görülür. Probe → Sense → Respond. Küçük denemeler yap, gözlemle, uyarla. Hava durumunda ani değişimler, öngörülemeyen trafik etkileşimleri. Sabit plana bağlanma.
◆ CHAOTIC
Kriz anı. Neden-sonuç ilişkisi kurulamaz. Act → Sense → Respond. Önce stabilize et, analiz sonra gelir. MAYDAY: frekans temizle, acil iniş sahası ayarla. Her saniye kritik — prosedür değil, aksiyon.
◆ GEÇİŞ STRATEJİLERİ
Clear→Complicated: Analitik moda geç, uzmanı devreye al.
Complicated→Complex: Planı esnet, gözlem döngüsünü kıs.
Complex→Chaotic: Analizi durdur, ani aksiyon al.
Collapse (Clear→Chaos): Startle etkisine karşı dur, nefes al, önce en kritik uçağı stabilize et.